Aradığınızı Bulacaksınız...

ygs coğrafya

1.Ünite DOĞAL SİSTEMLER


Doğa ve İnsan Etkileşimi, Harita Dünyası

Doğa ve İnsan

İnsanların yaşamları boyunca ilişki içerisinde oldukları ve karşılıklı etkileşimde bulundukları fiziki, sosyal, ekonomik ve kültürel ortama Doğal Ortam adı verilir. Doğal ortam içerisinde yer alan, oluşumunda insanın etkisinin bulunmadığı herşeye Doğal Unsur adı verilir.
İnsanın yaşamak amacıyla bulunduğu ortama Doğal Çevre adı verilir.
Dünyanın değişik bölgelerinde yaşamlarını sürdüren insanların beslenme, barınma ve giyinme gibi temel yaşamsal faaliyetlerinin birbirine göre büyük farklılıklar gösterdiği görülür. Bu farklılığın temel nedeni doğal ortamın farklılık göstermesidir.
Doğal çevreyi oluşturan doğal ortamlar dört tanedir.


Doğal unsurların insana ve yaşamsal faaliyetlerine olan etkilerini Coğrafya bilimi inceler. Coğrafya bu incelemeyi yaparken doğal ortamla ilgilenen diğer bilimlerle ilişki halindedir.

Coğrafyanın Konusu ve Bölümleri
Yeryüzünün oluşumunu, değişimini, şekillenmesini, doğal ortamı ve bu ortamda oluşan olayların insanla olan karşılıklı etkileşimini inceleyen bilim dalına Coğrafya denir.
Coğrafyanın inceleme alanı olan doğal ortam çok geniştir. Bu geniş alan içerisinde coğrafya’nın en önemli kriteri çevre ve insan arasındaki etkileşimdir.
Coğrafyanın en önemli prensibi olayların oluş nedenini, dağılışını ve bu olaylar arasındaki bağlantıyıaraştırmaktır. Bu nedenler coğrafyanın ilkelerini Dağılış, Nedensellik ve Sebep – Sonuç olmak üzere üç anabaşlıkta toplamak mümkündür.
Yukarıdaki açıklamalardan da anlaşılacağı gibi coğrafya hem doğal bilim hem de sosyal bilim alanına dahil edilebilir. Coğrafya inceleme alanına göre ikiye ayrılır.

Yeryüzünün bütününde meydana gelen doğal, beşeri ve ekonomik olayların tamamını inceler.
Örneğin;
Dünya’nın şekli ve hareketleri, nüfus, iklim vb.

Yeryüzünün bir bölümünde meydana gelen coğrafi olayları inceler.
Örneğin;
Asya’nın hidrolojik özellikleri, Tükiye’nin nüfus özellikleri
gibi.
Coğrafya konularını incelerken bazı bilim dallarından yararlanır. Bunlardan bazıları şunlardır.
Astronomi : Uzay bilimi
Jeoloji : Yer bilimi
Jeofizik : Dünya’nın iç yapısını inceler
Hidroloji : Sular Bilimi
Meteoroloji : Atmosfer olaylarını inceler
Kartoğrafya : Harita bilimi
Demografi : Nüfus bilimi
Antropoloji : İnsan bilimi
Etnoloji : Irk bilimi
Biyoloji : Canlılar bilimi
Litoloji : Taşlar bilimi
Pedoloji : Toprak bilimi
Fizik : Madde ve enerji ilişkisini inceler
Limnoloji : Göl Bilimi
Oceonografya : Okyanus bilimi
Örnek:
(I) Oba, göçebe aileler tarafından kullanılan kırsal yerleşme türüdür. (II) Oba yerleşmeleri , Orta Karadeniz ve Adana bölümlerinde yaygındır. (III) Türkiye’deki oba yerleşmelerinin yarısından fazlası bu iki bölümde yer almaktadır. (IV) Asıl ekonomik fonksiyonu hayvancılık olan bu yerleşme şeklinde barınma gereksinimini genellikle çadırlar karşılamaktadır. (V) Sürüleri daha çok küçükbaş hayvanlardan oluşan obalarla çadırların yanı sıra ağıl da bulunmaktadır.
Bu parçadaki numaralanmış cümlelerin hangisinde coğrafyanın dağılış ilkesi kullanılmıştır?
A) I ve II B) I ve IV C) II ve III D) III ve V E) IV ve V
Çözüm:
II. cümlede oba yerleşmelerinin Orta Karadeniz ve Adana bölümünde görüldüğünü III. cümlede bu yerleşmenin Türkiye’deki en çok görüldüğü yerlerin belirtilmesi dağılış ilkesi ile açıklanır.
Yanıt C


 Dünyası


Harita

Yeryüzünün tamamının veya bir bölümünün kuşbakışı görünüşünün belli bir ölçeğe göre küçültülerek düzleme aktarılmış şeklidir.
Bir çizimin harita özelliği taşıyabilmesi için;
– Kuşbakışı görünüşü yansıtması,
– Bir ölçek dahilinde küçültülmesi,
– Bir düzleme aktarılması,
gerekir.
Haritası çizilen yerin görünüşü tam tepeden yansıtılmalı, çizim kuşbakışı yapılmaz ise şekilde bozulmalar olur ve harita özelliğini yitirip resim olur. Çizilen yerin düzleme aktarılırken kullanılan küçültme oranına iseölçek denir.
Örnek:
Yeryüzünün bir bölümünün kuşbakışı olarak çizilmesiyle elde edilen şekillerin harita özelliği taşıyabilmesi için öncelikle aşağıdakilerden hangisi gereklidir?
A) Yükseklik değerlerinin verilmiş olması
B) Kullanılan işaretlerin açıklanmış olması
C) Eşyükselti eğrileriyle çizilmiş olması
D) Enlem – Boylam dairelerinin belirtilmiş olması
E) Çizimin belli bir ölçeğe göre yapılmış olması
Bir çizimin harita özelliği taşıyabilmesi için gereken şartlardan birisi de çizimin bir ölçeğe göre yapılmasıdır.
Yanıt E

Bir yerin kuşbakışı görünüşünün göz kararı (ölçeksiz) ile küçültülerek düzleme aktarılmış şeklidir.
Dünya’nın şeklinden dolayı yeryüzü şekilleri düzleme tam olarak aktarılamaz. fiekil ve boyutlarda bozulmalar görülür. Bu durumun nedeni küresel şeklin düzleme aktarılmasındaki zorluklardır.
Örnek:
“Dünya haritaları yapılırken, kara ve denizlerin yerküre üzerindeki biçimleri ve genişlikleri tam olarak yansıtılmamakta ve boyutlarında gerçeğe uymayan bozulmalar olmaktadır.”
Bu durumun ana nedeni aşağıdakilerden hangisidir.
A) Dünyanın yuvarlak (geoid) olması
B) Başlangıç meridyeninin hatalı seçilmesi
C) Kullanılan ölçeğin küçük olması
D) Harita çiziminde kullanılan aletlerin yetersizliği
E) Birçok coğrafi özelliğin birlikte gösterilmesi
Çözüm:
Haritalarda meydana gelen bozulmaların temel nedeni Dünya’nın küresel şeklidir.
Yanıt A
Haritalardaki bozulmaların tek nedeni Dünya’nın şekli değildir. Gösterilen alan büyüdükçe, ölçek küçüldükçe yer şekillerindeki engebe arttıkça haritadaki bozulma artar.

Yeryüzündeki bir bölgenin yerşekilleri ve eğimde hesaba katılarak hesaplanmasıdır.

İzdüşüm alan

Yükselti ve eğim ortadan kaldırılarak(her yer 0 metre kabul edilerek) hesaplanan alandır.
Ülkemizde gerçek alan ile izdüşüm alan arasındaki farkın en fazla olduğu bölge Doğu Anadolu Bölgesi farkın en az olduğu bölge İç Anadolu ve Marmara’dır. (En az olduğu bölüm Konya bölümüdür.)
Uyarı:Engebe gerçek alan ile izdüşüm alan arasındaki farkı ifade eder. Bu fark ne kadar fazla olursa çizimdeki bozulmada o derece artar.
Örnek:
Aşağıdaki illerin yüzey şekilleri göz önüne alındığında hangisinin gerçek alanıyla izdüşümsel alanı arası ndaki farkın diğerlerinden daha az olduğu söylenebilir?
A) Kastamonu B) Hakkari C) Rize D) fianlıurfa E) Ağrı
Çözüm:
Yüzey şekillerinin engebeli olduğu alanlarda gerçek alanla izdüşüm alan arasındaki fark artar. Düzlük alanlarda ise fark azalır.
Yanıt D
Örnek:
Bir yerin izdüşüm yüzölçümü arazideki yükseklikler ve çukurlar dikkate alınmadan, her yer düzlük kabul edilerek yapılan hesaplamalar sonucu elde edilir. Gerçek yüzölçümü ise bu yükseklik ve çukurluklar dikkate alınarak hesaplanır.
Buna göre, aşağıdaki ülkelerden hangisinin gerçek yüzölçümü ile izdüşüm yüzölçümü arasındaki fark en küçüktür?
A) Mısır B) Yunanistan C) İran D) Fransa E) Almanya
Çözüm:
Yüzey şekillerinin sade olduğu bölgelerde gerçek alan ile izdüşüm alanı arasındaki fark azdır. Mısır’ın yüzey şekilleri sade olduğundan fark azdır.
Yanıt A

 Yöntemleri
Haritalardaki bozulmaları en aza indirmek için geliştirilmiş yöntemlerdir.
1. Silindirlik Projeksiyon
Ekvator ve çevresinin çizimleri için uygun bir yöntemdir. Bozulma Ekvator’dan kutuplara doğru artar.
2. 
Orta Kuşakta hataları en aza indirmek için uygulanan yöntemdir.
3. 
Bu yöntemde çizimi yapılacak yere bir düzlem teğet tutularak çizim yapılır. Dar alanları detaylıca göstermek için kullanılan bir yöntemdir. Dünya yüzeyinin düzleme temas ettiği yerlerde bozulma azalır.
Örnek:
Kuzey Kutup Noktasını merkez alan bir düzlem projeksiyonuna göre çizilmiş haritada aşağıdaki ülkelerin hangisinde bozulma en fazla olur?
A) Finlandiya B) Danimarka C) Kanada D) Hindistan E) Kazakistan
Çözüm:
Düzlem projeksiyonunda Ekvatora doğru hata payı artar. Verilen ülkeler içerisinde Ekvatora en yakın ülke Hindistan’dır. Hata payıda en fazla olan yerdir.
Yanıt D
Harita Çizilirken Dikkat Edilecek Hususlar


  • Haritanın kullanım amacı belirlenir
  • Çizimi yapılan yerin enlem ve boylamları belirlenir
  • Amaca uygun başlık konur
  • Ölçek belirlenir
  • Yön oku konulur
  • Çizimde kullanılacak şekil ve semboller (Lejand) belirlenir.

  • Örnek:
    Bir bölgenin haritası çizilirken öncelikle aşağıdakilerden hangisinin belirlenmesi gerekir?
    A) Haritanın kullanma amacının
    B) Haritanın çizim yönteminin
    C) Yararlanılacak işaretlerin
    D) Bölgenin enlem ve boylamının
    E) Bölgenin yükseltisinin
    Çözüm:
    Harita yapılırken kullanım amacı en önemli önceliktir. Diğerleri ondan sonra gelir.
    Yanıt A

    Haritalardaki küçültme oranına ölçek denir. Ölçek kesir ve çizik olmak üzere 2′ye ayrılır.
    Küçültme oranı kesirle ifade edilir. Kesir ölçekte pay daima 1 olur. Paydadaki sayı küçültme oranını ifade eder.
    1 / 300.000 1 / 750.000 gibi
    Ölçek paydasıyla ölçek arasında ters orantı vardır. Ölçek paydası büyüdükçe ölçek küçülür.

    Örnek:
    Ölçeklerin;
    I. 1 / 200.000
    II. 1 / 300.000
    III. 1 / 500.000
    büyükten küçüğe doğru sıralanışı hangisinde doğru verilmiştir?
    A) I>II>III
    B) I> III >II
    C) II> I >III
    D) II > III > I
    E) III > II > I
    Çözüm:
    Harita ölçeklerinde paydadaki sayı büyüdükçe ölçek küçülmektedir. Yani sayı büyük ölçek küçük sayı küçük ölçek büyük demektir.
    Yanıt A
    Yerden yükseldikçe görülen alan artarken ayrıntı azalmaktadır. Yani görülen alan ile ayrıntı ters orantılıdır.
    Çizgi (Grafik) ölçek
    Harita üzerindeki uzunluğun gerçekte ne kadarlık bir uzunluğa eşit olduğunu bir doğru üzerinde gösteren ölçektir.
    Uyarı:Bütün haritalardan yararlanarak;
    – Konum belirlenir.
    – Yön bulunur.
    – Yerel saat hesaplamaları yapılır.
    – Uzunluk ve alan hesaplamaları yapılır.
    Uyarı:Sadece fiziki haritalarda yerşekilleri gösterilir, eğim
    hesaplanabilir ve profil çıkarılabilir.

    Ölçeklerin Karşılaştırılması





    Örnek: “Kasabayı bütünüyle görebilmek için bir araçla gökyüzünde yükselmek gerekir. Ancak, yükseldikçe görülebilen alan büyürken, cisimler küçülür, yapılar birbirinden ayırt edilemez duruma gelir.”
    Bu durum aşağıdakilerden hangisini açıklamaya iyi bir örnek olur?
    A) Haritaların kullanışını
    B) Haritaların işaretlenişini
    C) Haritaların yönüne konuluşunu
    D) Ölçek farkının haritaya etkisini
    E) Görüş açısının değişmeyişini
    Çözüm:
    Yeryüzünden yükseldikçe görülebilen alan artarken ayrıntı azalır. Bu özellik ölçek farkıyla açıklanır.
    Yanıt D


    Örnek:
    Küçük ölçekli haritalarla büyük ölçekli haritalar hangi bakımdan birbirinden farklıdır?
    A) Yerşekillerini gösterme biçimi
    B) Ayrıntıları gösterme gücü
    C) Çizim yöntemi
    D) Profil çıkarma yöntemi
    E) Uzunluk hesaplama yöntemi
    Çözüm:
    Büyük ve küçük ölçekli haritaların arasındaki temel fark ayrıntıyı gösterme güçleridir.
    Yanıt B


    Örnek:
    Bir ülkenin tümüyle gösterildiği bir fiziki duvar haritası ile aynı ülkenin tümüyle gösterildiği atlas sayfasındaki bir fiziki harita,
    I. Yükselti değerleri
    II. Ayrıntıları gösterme gücü
    III. Coğrafi koordinatlar
    IV. Ölçek
    özelliklerinden hangileri bakımından benzerlik gösterir?
    A) I ve II B) I ve III C) II ve III D) II ve IV E) III ve IV
    Çözüm:
    Aynı ülkenin iki farklı haritası çizilmiştir. Ülke aynı olduğu için yükselti değerleri ve coğrafi koordinatları aynıdır. Diğer maddeler ölçekle ilgili olduğu için farklılık gösterir.
    Yanıt B


    Örnek:
    Bir atlasta kıtaları gösteren haritalar, eşit boyutlardaki sayfalara, sayfanın tümü kullanılarak çizilmiştir.
    Buna göre, aşağıdaki kıtalardan hangisine ait haritanın ölçeği en küçüktür?
    A) Afrika B) Asya C) Kuzey Amerika D) Antarktika E) Avustralya
    Çözüm:
    Asya Kıtası’nın yüzölçümü diğerlerinden daha büyük olduğundan, öbür kıtaların çizileceği kağıtlarla eşit boyutta bir kağıda sığdırılması için küçük ölçekli bir harita çizilmelidir.
    Yanıt B
    Örnek:
    Bir haritada yer alan;
    I. bir yolun eğimi
    II. bir ilin izdüşümsel alanı
    III. bir akarsuyun uzunluğu
    niceliklerinden hangileri haritanın ölçeğinden yararlanılarak hesaplanır?
    A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III
    Çözüm:
    Ölçekten yararlanarak izdüşüm alan ve akarsu uzunluğu hesaplanırken eğim hesaplaması yapılabilmesi için yükselti değerlerinin bilinmesi ve haritanın fiziki harita olması gerekir.
    Yanıt E


     ve Alan Hesaplamaları

    Uzunluk ve alan hesaplamalarında şekilde verilen üçgen yardımıyla hesaplamalar yapılabilir. Formülleri ezberlemek yerine daha kolay olan üçgen kullanılarak hesaplamaların yapılması kolaylık sağlar. Üçgen formülleri kullanırken bilinecek olan olay kısaca şöyledir; Verilen değerler altlı üstlü ise bölme işlemi Verilen değerler yan yana ise çarpma işlemi yapılır.

    Örnek:
    Bir harita üzerinde A ve B kentleri arasındaki uzaklık “C” olarak ölçülmüşse bu uzaklığın gerçek değeri (arazideki uzunluğu) nasıl hesaplanır?
    A) “C” harita ölçeğinin payı ile çarpılır.
    B) “C” harita ölçeğinin paydasi ile çarpılır.
    C) Harita ölçeği ile “C” toplanır.
    D) Harita ölçeği ile “C” nin karesi çarpılır.
    E) Harita ölçeği “C”ye bölünür.
    Cevap:
    GU = H.U X Ö.P olduğuna göre soruda verilenlerden
    H.U yani C ölçek paydasıyla çarpılır.
    Yanıt B


    Ölçeğin Hesaplanması
    Örnek:
    Aşağıdakilerden hangisi için;
    – İki nokta arasındaki gerçek uzaklığı harita üzerinde ölçülen uzaklıkla karşılaştırma
    – Bir gölün belli bir haritadaki alanının başka bir haritadaki alanıyla karşılaştırma
    işlemlerinden yararlanabilir?
    A) Harita ölçeği hesaplama
    B) Haritada kullanılan işaretlerin anlamını bulma
    C) Haritanın yapılış amacını kestirme
    D) Harita üzerinde yer saptama
    E) Haritada gösterilen yer şekillerini belirleme
    Çözüm:
    I. ve II. öncülde kıyaslama yoluyla harita ölçeği hesaplanır.
    Yanıt A
    Örnek:
    Bir Türkiye haritasında, 40° Doğu boylamının, 36°–42° Kuzey paralellerin arasında kalan kesimi 30 cm olarak ölçülmüştür.
    Buna göre haritanın ölçeği aşağıdakilerden hangisidir?
    A) 1/1.250.000
    B) 1/1.910.000
    C) 1/2.220.000
    D) 1/3.330.000
    E) 1/6.620.000
    Çözüm:
    36 – 42 kuzey paralelleri arasında 6 paralel farkı vardır. Her paralel arası 111 km olduğundan gerçek uzaklık 111×6=666 km olacaktır.

    Yanıt D
    Örnek:
    İki kent arasındaki uzaklık 10 km dir. Bir haritada bu uzaklık 10 cm ile gösterildiğine göre bu haritanın ölçeği nedir?
    A) 1/ 10.000
    B) 1/ 25.000
    C) 1/ 50.000
    D) 1/ 100.000
    E) 1/ 200.000
    Çözüm:

    Yanıt D
    Örnek:
    K Limanından hareket eden bir gemi, L’ye uğradıktan sonra M’ye ulaşmıştır. Geminin gittiği yol harita üzerinde KL arası 7 cm, LM arası ise 5 cm’dir.
    Gemi bu yolculukta 60 km yol gittiğine göre üzerinde ölçüm yapılan haritanın ölçeği nedir?
    A) 1/ 50.000
    B) 1/ 200.000
    C) 1/ 500.000
    D) 1/ 700.000
    E) 1/ 1.200.000
    Çözüm:
    Gidilen yol haritada 7+ 5=12cm olarak gösterilmiştir.
    Buna göre;

    Yanıt C



    Yukarıda verilen üçgenin kullanımı aynen uzunlukta olduğu gibidir. Alan sorularında uzunluk sorularından farklı olarak (Öp)2 alınarak işlem yapılır.



    Örnek:
    Ölçeği 1/ 800.000 olan bir haritada 16 cm2 ‘lik yer tutan bir adanın gerçek alanı kaç km2 olur?
    A) 1024 B) 1204 C) 1240 D) 1280 E) 1402
    Çözüm:

    Yanıt A


    Örnek:
    1/ 500.000 ölçekli haritada alanı 3 cm2 olan gölün gerçek alanı kaç km2′dir?
    A) 135 B) 225 C) 450 D) 675 E) 750
    Çözüm:

    Yanıt D


    Örnek:
    1/ 2.000.000 ölçekli haritada bir gölün alanı 4,1 cm2 olarak ölçülmüştür. Bu gölün gerçek alanı kaç km2 dir?
    A) 482 B) 820 C) 1640 D) 2700 E) 3280
    Çözüm:

    Yanıt C

    Örnek:
    Gerçekte 72 km2 alana sahip olan bir baraj gölü 1/300.000 ölçekli haritada kaç cm2 ile gösterilir?
    A) 8 B) 16 C) 24 D) 48 E) 216
    Çözüm:

    Yanıt A
    Örnek:
    1/ 400.000 ölçekli haritada gerçek alan› 48 km2 olan inşaat sahas› kaç cm2 ile gösterilir?
    A)1 B)2 C)3 D)6 E)12
    Çözüm:

    Yanıt C

    Örnek:
    Gerçekte 72 km2 alana sahip olan bir baraj gölü 1/300.000 ölçekli haritada kaç cm2 ile gösterilir?
    A) 8 B) 16 C) 24 D) 48 E) 216
    Çözüm:

    Yanıt A
    Örnek:
    1/ 400.000 ölçekli haritada gerçek alan› 48 km2 olan inşaat sahas› kaç cm2 ile gösterilir?
    A)1 B)2 C)3 D)6 E)12
    Çözüm:

    Yanıt C

    Ölcegin Hesaplanmasi

    Örnek:
    Gerçekte 484 km2 olan göl haritada 4 cm2 ile gösterilmişse bu haritanın ölçeği aşağıdakilerden hangisidir?
    A)1/ 100.000
    B) 1/ 1.000.000
    C) 1 / 1.100.000
    D) 1/ 12.100.000
    E) 1/110.000.000
    Çözüm:

    Yanıt C
    Örnek:
    Haritada 8cm2 yer kaplayan alan gerçekte 200km2 ise bu haritanın ölçeği aşağıdakilerden hangisidir?
    A)1/ 500.000
    B) 1/ 2.500.000
    C) 1 / 5.000.000
    D) 1/ 25.000.000
    D) 1/ 50.000.000
    Çözüm:
    Yanıt A

    Dünyanın Şekli ve Boyutları


     ve Boyutları Konu Anlatımı


    Dünyanın şekli küreye benzemekle birlikte tam küre değildir. Ekvator çevresi şişkin, kutuplar çevresi basık olanözel şekline  denir.
    Dünya’nın geoid şekil almasında;
    • Kendi çevresinde dönerek soğuyup katılaşması etkili olmuştur.

    Dünya’nın Boyutları

    Dünya’nın Şeklinin Sonuçları

    Ekvatordan kutuplara gidildikçe Güneş ışınlarının düşme açısı küçülür. Bunun sonucunda;
    • Sıcaklık Ekvatordan kutuplara doğru azalır.
    Örnek:
    Normal koşullarda yeryüzünde sıcaklık, Ekvator’dan kutuplara doğru giderek azalır.
    Bu durum aşağıdakilerden hangisinin bir sonucudur?
    A) Yerin şeklinin
    B) Yerin hareketlerinin
    C) Hava hareketlerinin
    D) Deniz etkisinin
    E) Yükseltinin
    Çözüm:
    Ekvatordan kutuplara gidildikçe güneş ışınlarının düşme
    açısı küçüldüğü için sıcaklık azalır. Bu durum Dünya’nın
    şeklinden kaynaklanır.
    Yanıt A
    1. Güneş ışınlarının tutulması Ekvator’dan kutuplara gidildikçe artar.
    • Cisimlerin gölge boyu Ekvator’dan kutuplara doğru uzar.
    • Denizlerdeki buharlaşmaya bağlı oluşan tuzluluk kutuplara gidildikçe azalır.
    • Dağlardaki kalıcı kar (toktağan kar) sınırı kutuplara gidildikçe deniz seviyesine yaklaşır.
    • Nüfus ve yerleşme üst sınırı kutuplara gidildikçe deniz seviyesine yaklaşır.
    2. İki meridyen arası mesafe kutuplara gidildikçe daralır.
    3. Parelellerin çevre uzunlukları kutuplara doğru gidildikçe azalır.
    4. Dünya’nın ekseni etrafındaki çizgisel dönüş hızı ekvatordan kutuplara gidildikçe azalır.
    Örnek:

    Yer’in ekseni etrafında dönüşü sırasında, yandaki şekil üzerinde belirtilen yerlerin hangisinde hız en fazladır?
    A)1 B)2 C)3 D)4 E)5
    Çözüm:
    Dünyanın küresel şekli nedeniyle çizgisel dönüş hızı ekvatordan kutuplara azalır.
    Yanıt B
    Örnek:
    a uçağı Kutup Dairesi, b uçağı Yengeç Dönencesi, c uçağı ise Ekvator üzerinde, yerden aynı yükseklikteuçarak Dünya çeresindeki turlarını aynı sürede tamamlıyorlar.
    Aşağıdakilerden hangisinde bu uçaklar, hızı en az olandan en fazla olana doğru sıralanmıştır?
    A) c < b < a
    B) b < c < a
    C) c < a < b
    D) a < b < c
    E) b < a < c
    Çözüm:
    Hızı en az kutuplara yakın olandır. a uçağının hızı en azdır. b uçağının Ekvator da olan c dene hızı daha azdır.Sıralamanın a < b < c şeklinde olması gerekir. Çünkü Dünyamız küresel bir şekle sahip olduğu için paralellerin uzunlukları Ekvator’dan kutuplara doğru azalır.
    Yanıt D
    • Ekvatordan kutuplara gidildikçe çizgisel hıza bağlı olarak gurub ve tan süreleri uzar.
    Tan : Güneşin doğmadan önceki alacakaranlık
    Gurub : Güneşin batış anı
    5. Ekvatordan kutuplara gidildikçe gece-gündüz süreleri arasındaki fark artar.
    6. Aynı anda Dünya’nın bir yüzü aydınlık diğer yüzü ise karanlıktır.
    7. Kuzey yarım küre’de kutba gidildikçe Kutup Yıldızının görünüm açısı büyür.
    Not:Kutup yıldızının görünüm açısı kuzey yarım kürede bulunan enlemin numarasını verir.
    8. Küresel yüzeyi düzleme aktarırken şekil ve boyutları bozulur. Bu nedenle hatasız haritaları çizilemez.
    Örnek:
    Haritalar yerşekillerinin biçimini gerçeğe tam uygun olarak göstermez. Haritalarda görülen, gerçeğin az ya da çok benzeridir.
    Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
    A) Yer şekillerinin karmaşık olması
    B) Kuş bakışı bakış sağlanamaması
    C) Ölçeğin küçük tutulması
    D) Yerkürenin kutuplardan basık olması
    E) Küresel yüzeyin düzleme aktarılmış olması
    Çözüm:
    Dünyanın yuvarlak şeklini bozulmadan düz hale getirmek mümkün değildir. Bu yüzden hatasız haritalar çizilemez.
    Yanıt E
    9. Yerden yükseldikçe görülen alan genişler.

    Dünya’nın Geoid Şeklinin Kanıtları

    1. Ekvatorun yarıçapı, kutuplar yarıçapından daha uzundur.
    2. Ekvatorun çevre uzunluğu kutupların çevre uzunluğundan daha fazladır.
    3. Dünya’da merkeze yakınlıktan dolayı yerçekim gücü ekvatordan kutuplara gidildikçe artar.
    4. 45° paralelinin yerine 60° paraleli Ekvatorun yarısı kadardır.

    Dünyamızın Çizgileri Konu Anlatım


    Herhangi bir noktanın Dünya üzerinde bulunduğu yere Coğrafi konum denir. Yani coğrafi konum bir yerin adresidir. Coğrafi konum matematik ve özel konum olarak 2′ye ayrılır.

    Matematik Konum

    Bir yerin başlangıç paraleli olan Ekvatora ve başlangıç meridyeni olan Greenwiche uzaklığına matematik konum denir. Matematik konumun belirlenmesinde  ve Meridyen dairelerinden yararlanılır.

    Örnek:
    Bir yerin matematik konumu neyi gösterir?
    A) Büyük denizlere olan uzaklığını
    B) İşlek kara ve deniz yollarına göre yerini
    C) Büyük kentlere olan yakınlığını
    D) Deniz düzeyinde olan yükseltisini
    E) Ekvator’a ve başlangıç meridyenine göre yerini
    Çözüm:
    Bir yerin matematik konumu ekvatora ve başlangıç meridyenine (Greenwich) göre durumunu verir.
    Yanıt E
    Örnek:
    Şekildeki taralı alanın matematik konumu tanımlanırken, aşağıdakilerden hangisi kullanılmaz?

    A) 10° Kuzey enlemi
    B) 10° Batı boylamı
    C) 20° Doğu boylamı
    D) 20° Güney enlemi
    E) 30° Kuzey enlemi
    Çözüm:
    Coğrafi koordinatlar belirlenirken uç sınırlardan geçen paralel ve meridyen çizgileri alınır.
    Yanıt A

    Dünya üzerindeki bir yerin Ekvatora olan uzaklığının derece (°), dakika (ı) saniye (ıı) cinsinden olan değerine denir.
    Örneğin;
    İstanbul 41° 00ı 16ıı kuzey enleminde yer alır.

    Paralel

    Ekvatora paralel olarak çizildiği düşünülen hayali çemberlerdir.

    Paralellerin özellikleri

    • Başlangıç paraleli ve en geniş paralel dairesi Ekvatordur.
    • Ekvatordan kutuplara gidildikçe paralellerin çevreleri kısalır.
    Uyarı:Bu özelliğin nedeni Dünyanın küresel şekle sahip olmasıdır.
    • 90 tanesi güney 90 tanesi Kuzey yarımkürede olmak üzere toplam 180 tanedir.
    • Paraleller arasındaki uzaklık heryerde 111 km’dir.
    • Tam çemberlerdir
    • Doğu batı yönünde uzanırlar.
    • Meridyenleri dik keserler.
    • Kutuplara doğru numaraları (dereceleri) büyür.
    • Paralellerin arasındaki uzaklıktan yararlanarak çeşitli hesaplamalar yapılabilir.
    Örnek:
    Aynı meridyen üzerinde bulunan X ve Y noktaları arasındaki uzaklık 6438 km’dir.
    X noktası Ekvator üzerinde olduğuna göre, Y noktası hangi paralel dairesi üzerinde yer alır?
    A) 26 B) 32 C) 44 D) 58 E) 65
    Çözüm:
    Paraleller arası mesafe 111 km olduğuna göre; 6438 ÷ 111 = 58 X ve Y arasındaki paralel sayısıdır. X Ekvator üzerinde olduğuna Y 58° paralelindedir.
    Yanıt D
    Örnek:
    Aynı  üzerinde bulanan A – B kentleri arasında 2775 km bulunmaktadır.
    A kenti 16° Kuzey paralelinde olduğuna göre B kentinin paraleli aşağadakilerden hangisidir?
    A) 9° Güney
    B) 25° Kuzey
    C) 25° Güney
    D) 41° Güney
    E) 66° 33 Kuzey
    Çözüm:
    Her paralel arası 111 km olduğu için 2775 ÷111 = 25 paralel farkı var.
    A kenti 16° Kuzey paralelinde bulunduğuna göre B kenti buranın 25° kuzeyindeki 41° kuzey paralelinde veya 25° güneyindeki 9° Güney paralelinde yer alır.
    Yanıt A
    • Bazı paralel dairelerinin özel adları vardır;
    • Ekvatorla dönencelerin arasındaki enlemlere alçak enlemler, dönencelerle kutup daireleri arasındaki enlemlere orta enlemler kutup daireleriyle kutup noktaları arasındaki enlemlere ise yüksek enlemler adı verilir.
    Uyarı:Kuzey – Güney doğrultusuda geniş alanlar kaplayan (enlem farkı fazla olan) bölgelerde iklim çeşitliliği, bitki örtüsü çeşitliliği, yetiştirilen ürün çeşitlilikleri fazla olur. Doğu – batı yönünde geniş olan bölgelerde ise yerel saat farkları fazla olur ve birden fazla ortak saat kullanılır.

    Enlemin Etkileri

    • Güneş ışınlarının düşme açısını etkiler. Buna bağlı olarak Güneşin düşme açısı ekvatordan kutuplara gidildikçe küçülür.
    Uyarı:Güneşin düşme açısı Dünyanın günlük hareketine, yıllık harekete, eğim ve bakı durumuna göre de değişir.
    • Ekvatordan kutuplara gidildikçe Güneşin düşme açısı küçüldüğü için gölge boyları kutuplara gidildikçe uzamaktadır.
    • Enlem deniz suyu sıcaklıklarını ve buharlaşmayı etkileyerek deniz suyu tuzluğunu etkiler.
    Sıcaklığın ekvatordan kutuplara doğru azalması kalıcı kar sınırını ekvatordan kutuplara doğru azaltır. Ekvatoral bölgelde 4500 – 5000 m’de başlayan kalıcı kar sınırı orta kuşakta 2000 – 2500 m’de kutup kuşağında ise 0 m’den itibaren başlar.
    Örnek:
    Aşağıdaki şekilde Kuzey Yarım Küre’de kalıcı karlar ve kar yağışlarının alt sınırları enlemlere göre verilmiştir.
    Yalnızca şekildeki bilgilere dayanarak aşağıdaki sonuçlardan hangisine ulaşılamaz?
    A) 30° enleminden 70° enlemine gittikçe kar yağışlı gün sayısı artmaktadır.
    B) Ekvatorda ortalama 2000 m den yüksek yerlerde kar yağışı görülebilir.
    C) Kalıcı kar sınırı 70° enleminde deniz seviyesine inmektedir.
    D) Kalıcı kar sınırı dağların güney yamaçlarında kuzey yamacına göre daha yüksektir.
    E) 30° enlemi civarında kar yağışı sınırı deniz seviyesine inmektedir.
    Çözüm:
    Sorudaki şekle göre kalıcı karların alt sınırı enleme göre değişmektedir. Ekvator’da 2000 m yükseklikten sonra kar yağışı görülebilmektedir. Ekvator’da kalıcı kar 5000 m nin üzerinde görülür. Kalıcı karın alt sınırı 70° enleminde deniz seviyesine iner. Güney yamaçlarda kalıcı kar sınırı daha yüksektir. Ancak soruda kar yağışlı gün sayısıyla ilgili bir bilgi yoktur.
    Yanıt A
    • Bitkiler enlemden dolayı sıcaklık değişimlerine bağlı olarak Ekvatordan kutuplara doğru geniş yapraklı, karışık orman ve iğne yapraklı gibi farklı kuşaklar oluşturur.

     Konu Anlatımı


    Örnek:
    Aşağıdakilerden hangisi yeryüzünde sıcaklığın enleme göre değiştiğine bir örnektir?
    A) Çöllerin dönenceler çevresinde yer alması
    B) Sibirya’nın Dünya’nın en soğuk yerlerinden biri olması
    C) Bitkilerin geniş yapraklılar ve iğne yapraklılar şeklinde kuşaklara ayrılması
    D) Okyanusların batı kıyılarının genellikle doğu kıyılarından sıcak olması
    E) Kalıcı karların yüksek dağlar üzerinde yer alması
    Çözüm:
    Bitkiler sıcak kuşakta geniş yapraklı, soğuk kuşakta iğne yapraklıdır.
    Yanıt C
    • Tarım, hayvancılık, nufus ve yerleşme gibi olayların üst sınırları ekvatordan kutuplara gidildikçe enleme bağlı olarak deniz seviyesine yaklaşır.

    Uyarı:Tarım, hayvancılık ve nufuslanma açısından Dünya’nın en avantajlı yerleri orta kuşaktadır.
    • Dünyanın günlük hareketiyle oluşan çizgisel hız enleme bağlı olarak kutuplara gidildikçe azalır.
    Uyarı:Dünyanın günlük hareketine bağlı olarak Güneşin doğuş (Tan) ve batış (gurub) süreleri ekvatordan kutuplara doğru uzar. Bu sürelerin oluşmasındaki etken çizgisel hızdır.
    Örnek:
    Türkiyenin matematik konumuna bağlı olarak aşağıdaki şehirlerin hangisinde Güneşin doğuş ve batış süreleridaha kısadır?
    A) Sinop B) Erzurum C)Konya D) Hatay E) Iğdır
    Çözüm:
    Güneşin doğuş ve batış süreleri ekvatordan kutuplara doğru uzamaktadır. Ekvatora en yakın ilimiz Hatay’da (36° KP) bu süre en kısa olurken kutba en yakın olan ilimiz Sinop’ta (42° KP) süre en uzundur.
    Yanıt D
    • Dünya’nın şeklinden dolayı enleminde etkisiyle yerçekimi ekvatordan kutuplara doğru artar.
    Örnek:
    Aşağıdaki ülkelerin hangisinde yerçekimi etkisi daha fazladır?
    A) Avustralya B) Finlandiya C)Çin D) İsviçre E) Endonezya
    Çözüm:
    Yerçekimi kutba doğru arttığı için kutba en yakın ülke verilen şıklarda Finlandiya’dır.
    Yanıt B
    • Gece gündüz süreleri ve farkları ekvatordan kutuplara gidildikçe enleminde etkisiyle artar.
    Uyarı:Gece – Gündüz sürelerinin yıl içindeki değişiminin nedeni eksen eğikliğidir.
    Örnek:

    Haritada belirtilen şehirlerin hangisinde gece–gündüz uzunluğu, yıl boyunca en az değişir?
    A) Washington B) Moskova C) Kolombo D) Mekke E) Kap
    Çözüm:
    Gece–gündüz uzunluğu Ekvatorda yılın tüm günlerinde eşittir. Ekvatordan uzaklaşıldıkça gece–gündüz eşitliği bozulur ve fark gittikçe artar. Kolombo, verilen kentler arasında Ekvator’a en yakın olduğundan, gece–gündüz süresi en az değişen kenttir.
    Yanıt C
    Not:Ekvator üzerinde gece gündüz süreleri yıl boyunca birbirine eşittir (12 saat gece 12 saat gündüz)
    • Dünya’nın şekline ve enleme bağlı olarak Dünya üzerinde farklı sıcaklıkta bölgeler oluşur.
    • Rüzgârın hareket yönü enlem etkisine bağlı olarak sıcaklık üzerinde etkili olur.
    Uyarı:Kuzey yarımkürede kuzeyden esen rüzgarlar sıcaklığı azaltırken güneyden esen rüzgarlar sıcaklığı artırır.
    Güney yarımkürede ise tam tersi şartlar geçerlidir. Kuzeyden esenler ısıtıcı güneyden esenler soğutucu etkide bulunur.
    Örnek:

    Şekilde oklar yönünde esen rüzgarların ulaştıkları yerdeki sıcaklık özelliklerine etkileri düşünüldüğünde hangisi yanlış verilmiştir?
    A) I’in sıcaklığı artar
    B) II’nin sıcaklığı artar
    C) III’ün sıcaklığı artar
    D) IV’ün sıcaklığı azalır
    E) V’in sıcaklığı artar
    Çözüm:
    Kuzey yarımkürede kuzeyden esen rüzgarlar sıcaklığı azaltır. Yani II numaraya gelen rüzgarlar sıcaklığı arttırmaz azaltır
    Yanıt B
    Örnek:

    Yukarıdaki küre üzerinde verilen noktalar için aşağıdakilerden hangisi söylenirse yanlış olur?
    A) Gece – gündüz arasındaki en fazla fark V nolu noktada yaşanır.
    B) II’nin tan vakti III’ten daha uzundur.
    C) Yerçekimi en fazla III’te yaşanır.
    D) Deniz suyu tuzluluğu I’de II’den daha azdır.
    E) IV’den V’e doğru esen rüzgar sıcaklığı artırır.
    Çözüm:
    Yerçekimi ekvatordan kutuplara doğru artar. Buna bağlı olarak yerçekimi III’te en azdır. Diğer şıklarda verilen bilgilerin hepsi doğrudur.
    Yanıt C
    Örnek:
    Kırkıncı paralel üzerindeki bir noktanın, hangi yarımkürede yer aldığı, aşağıdakilerin hangisine bakılaraksaptanamaz?
    A) Gece – gündüz süresinin eşit olduğu güne
    B) Gündüz süresinin uzamaya başladığı güne
    C) Gölge boyunun en kısa olduğu aya
    D) Sıcaklık ortalamasının en düşük olduğu aya
    E) Cisimlerin öğle saatindeki gölgesinin yönüne
    Çözüm:
    Gece – Gündüz sürelerinin eşit olduğu tarihler 21 Mart ve 23 Eylül’dür. Bu tarihlerde yarım küreye bakılmaksızın heryerde 12 saat gece 12 saat gündüz yaşanır. Bu nedenle ekinokslarda bir yerin gece ve gündüz süresine bakılarak yarım küresi tespit edilemez.
    Yanıt A


     –  Konu Anlatımı

    Dünya üzerindeki bir yerin başlangıç meridyenine (Greenwich) olan uzaklığının derece (°), dakika (ı) ve saniye (ıı) cinsinden değerine denir.
    Örnek:
    Aşağıdakilerden hangisi farklı konumdaki iki yerin aynı boylamda olduğunun kesin kanıtıdır?
    A) Yerel saatlerinin aynı olması
    B) Doğal bitki örtülerinin benzer olması
    C) Başlangıç meridyenine olan uzaklıklarının eşit olması
    D) Aynı tarihlerde aynı mevsimlerin yaşanması
    E) Gündüz uzunluklarının yıl boyunca ayın olması

    Çözüm:
    Dünyanın dönüş hızı dünyanın şekli nedeniyle Kutuplardan Ekvatora doğru artıtğından aynı meridyen üzerindeki yerleşim yerleri farklı yarımkürelerde olsa bile, güneşin önünden aynı anda geçer. Bu nedenle aynı meridyen üzerindeki çeşitli noktalarda yerel saat farkı olmayacağından “A” şıkkında verilen yanıt doğrudur.
    Yanıt A

    Meridyen

    Kutupları birbirine birleştiren ve Ekvatoru dik kesen yarım dairelerdir.

    Meridyenin özellikleri



  • Başlangıç meridyeni İngiltere’nin Londra yakınlarındaki Greenwich’ten geçer.
  • Meridyenler yarım dairelerdir.
  • 180′i doğuda 180′i batıda toplam 360 tanedir.



  • Kuzey – Güney yönünde uzanırlar.
  • Meridyenlerin boyları birbirine eşittir.

  • Not:Meridyenlerin boylarının eşit olmasının nedeni başlangıç ve bitiş yerlerinin (Kutup noktaları) aynı olmasıdır.
    Örnek:

    Yukarıdaki şekle göre, Başlangıç meridyeni ile Yengeç Dönencesi’nin kesiştiği nokta kaçıncı aralıkta yer alır?
    A)1 B)2 C)3 D)4 E)5
    Çözüm:
    Yengeç dönencesi 23°27ı kuzeyde yer aldığından 2 numaralı alanda başlangıç meridyeniyle kesişir.
    Yanıt B
    Örnek:
    Meridyenlerin hangi özelliği, bütün meridyenlerin kutuplardan geçmesinin bir sonucu değildir ?
    A) Eşit uzunlukta olmaları
    B) Ekvatora dik olmaları
    C) Birbirine paralel olmamaları
    D) Bir paralel boyunca birbirlerinden eşit uzaklıkta olmaları
    E) Bir başlangıç meridyeninin bulunması
    Çözüm:
    Başlangıç meridyeni ‹ngiltere’nin başkenti Londra yakınları
    ndaki Greenwich’tir. Buranın seçilmesinde meridyenlerin
    kutuplardan geçmesi etkili olmamıştır.
    Yanıt E


  • Aynı meridyen üzerinde yer alan noktaların yerel saatleri aynıdır.

  • Not:Aynı meridyen üzerinde yerel saatin aynı olmasının nedeni Güneşin önünden aynı anda geçmeleridir.
    Örnek:

    Aşağıdakilerden hangisi, şekildeki X ve Y noktaları için yıl boyunca birbirinin aynıdır?
    A) Gündüz süresi
    B) Yerel saat
    C) Güneş ışınlarının geliş açısı
    D) Hâkim rüzgâr yönü
    E) Yağış rejimi
    Çözüm:
    Aynı numaralı meridyen güneşin önünden aynı anda geçeceği için yerel saat farkı olmaz.
    Yanıt B
    Örnek:
    İki meridyen arasındaki uzaklığın Ekvator’dan kutuplara gidildikçe azalmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
    A) Dünya’nın şeklinin geoid olması
    B) Meridyen boylarının eşit olması
    C) Paraleller arasında kalan meridyen yaylarının eşit olması
    D) Eksenin Ekvator düzlemini dik kesmesi
    E) Ekvator düzlemi ile ekliptiğin çakışmaması
    Çözüm:
    Dünya’nın küresel şeklinden dolayı meridyenlerin arası Ekvator’dan kutuplara doğru daralır.
    Yanıt A
    Örnek:
    Aşağıdaki haritada, Rize ile Bingöl il merkezlerinin yakınından geçen boylam gösterilmiştir.

    Haritadaki bilgilere göre, aşağıdakilerden hangisi Rize ve Bingöl’de aynıdır?
    A) Yerel saat
    B) Bitki örtüsü
    C) Yıllık sıcaklık ortalaması
    D) Ekvator’a olan uzaklık
    E) Başlangıç meridyenine olan uzaklık
    Çözüm:
    Rize ve Bingöl aynı boylam üzerinde yer almaktadır. O halde yerel saatlerininde aynı olması gerekir.
    Yanıt A
    Örnek:

    Yukarıdaki haritada verilen M, N, P, R ve S noktaları aşağıdakilerden hangisi bakımından, yıl boyunca birbirlerinin aynıdır?
    A) Gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkı
    B) Güneş karşısından geçiş hızı
    C) Gün içinde gölge boyunun en kısa olduğu an
    D) Aydınlanma süresi
    E) Güneş ışınlarının düşme açısı
    Çözüm:
    Verilen merkezler aynı boylamda bulunurlar. Dolayısıyla gün içinde gölge boyunun en kısa olduğu anı yani öğle vaktini aynı anda yaşarlar.
    Yanıt C



     Konu Anlatımı


    Dünya üzerindeki bir yerin; ülkelere, kıtalara, boğazlara, geçitlere, okyanuslara yakınlğı yeraltı kaynakları, yükseltisi, iklimi, tarımı, hayvancılığı, askeri gücü, nufusu, sanayisi…. gibi özelliklerin tümü özel konumunuverir.


    Örnek:
    Bir bölgenin aşağıdaki özelliklerinden hangisi o bölgenin denize göre konumundan etkilenmez?
    A) Yer altı zenginlikleri
    B) Yağış düzeni
    C) Sıcaklık düzeni
    D) Yaşama biçimi
    E) Tarımsal etkinlikleri
    Çözüm:
    Yeraltı zenginlikleri bir bölgenin jeolojik oluşumuna bağlıdır. Denize göre konumundan etkilenmez.
    Yanıt A

    Yerel saat
    Dünya üzerindeki bir yerin gün içersinde Güneşe göre konumuna yerel saat denir. Bir başka ifadeyle her meridyenin kendine özgü saatidir.
    Örnek:
    Aşağıdaki enlem dairelerinden hangisi üzerinde 100 km. doğuya gidilirse en büyük yerel saat farkı görülür?
    A) 0° Ekvator B) 20° Kuzey C) 40° Güney D) 60° Güney E) 80° Kuzey
    Çözüm:
    Meridyenlerin araları ekvatordan kutuplara doğru daraldığından kutuplara yaklaştıkça eşit uzaklıkta yerel saat farkı artar.
    Yanıt E
    Örnek:
    Yerel saatleri bir saat farklı olan iki nokta arasında kaç derecelik boylam farkı vardır?
    A) 4 B) 10 C) 15 D) 16 E) 20
    Çözüm:
    Yanyana iki meridyen yayı arasındaki yerel saat farkı dört dakika olduğundan; bir saatin karşılığı olan 60 dakika 4′e bölünerek derece değerine çevrilir: 60:4 = 15°.
    Yanıt C
    Örnek:
    Ekvator’un 4218 km kuzeyinde bulunan ve yerel saati başlangıç meridyeninden 3 saat 20 dakika ileri olan bir yerin koordinatları aşağıdakilerden hangisidir?
    A) 38° Kuzey – 50° Doğu
    B) 58° Kuzey – 33° Batı
    C) 30° Kuzey – 80° Doğu
    D) 30° Kuzey – 50° Doğu
    E) 38° Kuzey – 33° Batı
    Çözüm:
    Her paralel arası 111 km’dir. Ekvatorun 4218 km kuzeyi
    4218:111 = 38° kuzey olur.
    3 saat 20ı = 200dk . 1° 4dk ya eşit olduğuna göre
    200dk : 4 = 50° doğu meridyeni olur.
    Yanıt A
    Ulusal saat
    Ülkelerde farklı yerel saatlerden doğan karışıklıkları önlemek için kullanılan ortak saat uygulamasıdır.
    Örnek:
    Yeryüzünde birbirinden farklı konumlara sahip iki noktanın yerel saatlerinin aynı olması neyi gösterir?
    A) Güneş ışınlarının aynı eğimde geldiğini
    B) Aynı enlem üzerinde bulunduklarını
    C) Aynı boylam üzerinde bulunduklarını
    D) Aynı yarımkürede yer aldıklarını
    E) Yükseltilerin aynı olduğunu
    Çözüm:
    Bir boylam üzerindeki bütün noktalar aynı anda güneşin karşısına geldiği için; aynı boylam üzerindeki noktalar arasında zaman farkı yoktur.
    Yanıt C

    Saat dilimleri

    Dünya, Greenwich’ten başlayarak doğuya doğru 15′er meridyende bir saat dilimlerine bölünmüştür. Dünya üzerinde 360 meridyenin olması ve günün 24 saat olması nedeniyle 15 meridyen 1 saattir.
    360 ÷ 24 = 15 meridyen
    Örnek:
    Bir ülke içinde her yerin kendine özgü “yerel saat”i vardır. Ancak o ülkede bunlardan sadece biri ya da birkaçı ortak saat olarak kullanılır.
    Bir ülkede birden çok saat kullanılmasının nedeni aşağıdakilerden hangisi olabilir?
    A) Ülkede iletişim ağının yetersiz olması
    B) Ülkenin doğu – batı yönünde geniş bir alan kaplaması
    C) Büyük yerleşim merkezlerinin birbirinden uzak olması
    D) Ülkenin Ekvator’a uzak olması
    E) Ülkenin adalar üzerinde bulunması
    Çözüm:
    Doğu batı doğrusunda geniş olan ülkelerde yerel saat farkı fazla olduğundan birden çok ortak saat kullanılır.
    Yanıt B
    Örnek:
    Aşağıdaki tabloda beş ülkenin enlem ve boylam dereceleri yaklaşık olarak verilmiştir.

    Buna göre, bu ülkelerin hangisinde yerel saat farkı en az, gündüz uzunlukları arasındaki fark en fazladır?
    A) I. B) II. C) III. D) IV. E) V.
    Çözüm:
    Bir ülkede yerel saat farkının azlığı oradan geçen boylamın azlığına, gündüz uzunluğu arasındaki farkın çokluğu, Kutba olan yakınlığına bağlıdır. Bu özellikleri fiili taşımaktadır.
    Yanıt B
    Örnek:
    X noktasının yerel saati, Y noktasının yerel saatinden bir saat ileridir.
    Buna göre, X ve Y noktalarıyla ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi kesinlikle doğrudur?
    A) X noktası ile Y noktası aynı yarımkürededir.
    B) X noktası ile Y noktası aynı enlem üzerindedir.
    C) X noktası ile Y noktası aynı kıta üzerindedir.
    D) X noktası, Y noktasının doğusundadır.
    E) X noktası ve Y noktası tarih değiştirme çizgisinin farklı taraşarındadır.
    Çözüm:
    Meridyenler yerel saat farkına yol açar. Dünyanın dönüş yönü nedeniyle doğudaki meridyenin sati daha ileri olacaktır.
    Yanıt D
    Uyarı:Doğu – batı yönünde geniş alan kaplayan ülkeler birden fazla ortak saat kullanırlar. Rusya, Çin, Kanada, ABD gibi.
    Ülkemiz matematik konumu gereği yazın ileri saat uygulamasında 45° Doğu meridyenini, kışın geri saat uygulamasında 30° Doğu meridyenini kullanır.
    Örnek:
    TRT’den verilen saat ayarında 40° Doğu boylamının yerel saati esas alınsaydı, 33° Doğu boylamında bulunan Ankara’nın yerel saatinden kaç dakika farklı bir zaman ayarı kullanılmış olurdu?
    A) 7 B) 10 C) 28 D) 33 E) 47
    Çözüm:
    40 – 33 = 7 meridyen farkı
    7 x 4 = 28 dakika zaman farkı olur.
    Yanıt C
    Örnek:
    Türkiye’de yaz saati uygulaması için saatler bir saat ileri alındığında, aşağıdaki illerin hangisinde yerel saat ile ulusal saat arasındaki fark en az olur?
    A) Edirne B) Çanakkale C) Diyarbakır D) Trabzon E) Iğdır
    Çözüm:
    Türkiye’de yaz saati uygulaması 45° Doğu meridyenine göre ayarlanır. Bu yüzden 45° doğu meridyenine en yakın il olan Iğdır’da fark en azdır.
    Yanıt E

     Çözülürken Konu Anlatımı


    • Verilen yerler arasındaki boylam farkı bulunur. Verilen yerler aynı yarıkürede ise (Doğu – Doğu, Batı–Batı) çıkartma, farklı yarıkürelerde ise (Doğu + Batı) toplama yapılır.
    • Bulunan boyam farkı 4 ile çarpılır. Çünkü; her boylam arası zaman farkı 4 dakikadır.
    • Bulunan zaman farkı son olarak sorudaki verilenlere göre eklenir veya çıkartılır.
    • Doğuda saat ileri batıda saat geridir.
    Konu örnekler üzerinde daha iyi anlaşılacağı için örneklerin çözümlerine dikkatlice bakmanız faydalı olacaktır.

    Örnek:
    Doğu boylamında yerel saat 15.00 iken 45° batı boylamında yerel saat kaç olur?
    A) 9.00 B) 9.30 C) 10.10 D) 10.30 E) 10.45
    Çözüm:
    Saati verilen nokta başlangıç meridyenine göre doğuda, saati istenen yer başlangıç meridyeninin batısında yer aldığı için, iki nokta arasındaki toplam meridyen sayısı bulunur, iki meridyen arası dört dakika olduğu için; dörtle çarpılır, aradaki zaman farkı dakika cinsinden bulunur, saate çevrilir. Zamanı istenen nokta, zamanı verilen noktaya göre batıda olduğu için; verilen zamandan çıkarılarak bulunur.
    45° + 45° = 90°
    90 . 4 = 360
    360 : 60 = 6 saat
    15 – 6 = 9
    Yanıt A
    Örnek:
    15° Doğu boylamında saat 12:40 iken 35° Doğu boylamında saat kaçtır?
    Çözüm:
    Verilen yerler aynı yarıkürede olduğu için;
    35 – 15 = 20 x 4 = 80 dk
    1 saat 20 dakika bulunur. Bu fark 12 40′ın üstüne eklenir.
    Çünkü saati istenen yer daha doğudadır.

    Boylam bulma soruları

    Örnek:
    27° Batı boylamında saat 11:20 iken saati 12:40 olan yerin boylamı nedir?
    Çözüm:
    Önce zaman farkı bulunur

    dakika bulunan saat farkı 4′e bölünür ki aralarındaki boylamın farkı bulunsun, 80 ÷ 4 = 20 boylam fark var. İstenilen yerin saati daha ileri olduğu için doğuda olmalı yani 27° B – 20 = 7° Batı
    Örnek:

    Türkiye’de yerel saat kullanılsa, 33° Doğu boylamında yer alan Ankara’da saat 09.00 iken Siirt’te 09.36 olur.
    Buna göre, Siirt hangi boylam üzerindedir?
    A) 38° Doğu B) 39° Doğu C) 40° Doğu D) 41° Doğu E) 42° Doğu
    Çözüm:
    09.36 – 09.00 = 0.36 dakika yerel saat farkı vardır.
    36 ÷ 4 = 9 meridyen farkı vardır.
    Siirt doğuda olduğu için toplanır.
    33 + 9 = 42° Doğu meridyenindedir.
    Örnek:
    Yerel saati, başlangıç meridyenindeki yerel saatten 200 dakika ileri olan bir yerin boylamı aşağıdakilerden hangisidir?
    A) 15° Doğu B) 15° Batı C) 30° Doğu D) 50° Doğu E) 50° Batı
    Çözüm:
    200 ÷ 4 = 50 meridyen farkı vardır. Yerel saat ileri olduğu için doğudadır.
    Yanıt D

    21 Mart – 23 Eylül soruları

    Güneş Ekvator üzerindeyken biri Kuzey diğeri Güney yarımkürede olan iki noktada güneşin aynı saatte doğması aşağıdakilerden hangisine bağlıdır?
    A) Yükseltilerinin aynı olmasına
    B) Aynı boylam üzerinde bulunmalarına
    C) Enlem derecelereinin aynı olmasına
    D) Yerşekillerinin benzer olmasına
    E) Dönenceler arasında bulunmalarına
    Çözüm:
    Güneş ışınları Ekvator’a dik düştüğü gün Dünya’nın her yerinde gündüz – gece eşit olur. Aynı boylam üzerindeki noktalarda Güneş aynı anda doğar, aynı anda batar.
    Yanıt B
    Örnek:
    Türkiye’nin her yerinde 45° Doğu meridyenin yerel saati kullanılmaktadır.
    Güneş, 21 Mart’ta 44° Doğu meridyenindeki Iğdır’da saat 4.20′de doğduğuna göre, 29° Doğu meridyenindeki İstanbul’da, aynı gün saat kaçta batar?
    A) 15.20 B) 16.45 C) 17.20 D) 18.45 E) 19.00
    Çözüm:
    Iğdır’da 4.20′de doğan güneş 12 saat sonra batar. 12.00 + 4.20 = 16.20
    İstanbul 44 – 29 = 15 meridyen = 1 saat yerel saat vardır.
    İstanbul daha batıda olduğu için güneş 1 saat geç batacaktır.
    Yanıt C

     soruları

    Güneş doğudan doğup akşam saatlerinde batıdan battığı için ayın anda güneşin gökyüzündeki konumunda batıda olan yerin saati ileri doğuda olanların saati daha geridir.Güneş tam tepe noktasındayken yerel saat 12:00′dir.
    Örnek:
    Güneş, yukarıdaki gibi Kars boylamı üzerindeyken Edirne’de hangi konumda görülür?
    Çözüm:
    Kars’ta öğle vakti yaşandığında Edirne batıda olduğundan henüz öğle vakti olmamıştır. Türkiye’nin doğusuyla batısı arasında 1 saat 16 dakika fark olduğundan Edirne’de vakit öğleye yakındır.
    Yanıt D


    Dünyanın Hareketleri

    Dünya’nın kendi ekseni etrafındaki günlük hareketi ve Güneş etrafındaki yıllık hareketi şeklinde iki hareketi vardır.

    a. Günlük (Eksen) Hareketinin Sonuçları

    •  Dünya eksen hareketini 24 saatte tamamlar.
    •  Gece–gündüz ardalanır (birbirini takip eder)
    • Gündüz ısınma, gece boyunca da soğuma olacağı için günlük sıcaklık farkları oluşur.
    Sıcaklık farklarına bağlı olarak;
    – Taşlarda fiziksel (mekanik) parçalanma oluşur.
    – Karalar ve denizlerde farklı ısınmadan dolayı basınç farkları ve meltem rüzgarları oluşur.
     Dünya günlük hareketini batıdan doğuya doğru yapar.
    Bunun sonucunda;
    – Doğuda Güneş erken doğup erken batar, batıda ise geç doğup geç batar.
    – Doğuda yerel saat ileri batıda geridir.
    – Sürekli rüzgarlar ve okyanus akıntıları kuzey yarımkürede sağa güney yarımkürede sola doğru saparlar.
    • Günlük harekete bağlı olarak 30° enlemlerinde Dinamik Yüksek Basınç, 60° enlemlerinde ise Dinamik Alçak Basınç alanları oluşur.
    •  Açısal hız ve çizgisel hız oluşur.
    • Çizgisel Hız: Dünya’nın eksen hareketi sırasında her paralel üzerinde oluşan hızdır.
    ÖRNEK: Okyanus akıntıları incelenirse Kuzey ve Güney yarımkürede halkalar oluşturdukları görülür.
    Bu oluşumun ana nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
    A) Dünyanın, ekseni çevresinde dönmesi
    B) Akıntıların kıta kenarlarına çarpması
    C) Alize rüzgarlarının etkisi
    D) Deniz suyundaki sıcaklık farklılıkları
    E) Batı rüzgarlarının etkisi
    1981 ÖYS
    ÇÖZÜM: Okyanus akıntılarının yarım kürelerde oluşturdukları halkaların nedeni, yerkürenin, ekseni çevresinde batıdan doğuya doğru dönmesinin oluşturduğu merkezkaç kuvvetidir.
    Yanıt A
    ÖRNEK: Sürekli rüzgarların Kuzey Yarım kürede sağa, Güney Yarım kürede sola sapmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
    A) Dünya’nın ekseni etrafında dönmesi
    B) Güneş ışınlarının geliş açılarının farklı olması
    C) Dünya’nın Güneş çevresinde dönmesi
    D) Ekliptik ile eksen arasında 23°27′lık bir açı olması
    E) Dünya’nın yörüngesinin elips, şeklinde olması
    1995 ÖYS
    ÇÖZÜM: Sürekli rüzgarların yarımkürelerde sapmaya uğramalarının nedeni, yerkürenin ekseni çevresinde batıdan doğuya doğru dönmesinin oluşturduğu merkezkaç kuvvetidir.
    Yanıt A
    • Gün içinde Güneş ışınlarının düşme açısı ve konumu değişir.
    gunes_isinlari
    NOT: Gün içinde Güneşin düşme açısına bağlı olarak gölge yönleri ve boyları değişir.
    • Günlük harekete bağlı olarak yerel saat farkları oluşur.  Yönler belirlenir

    b. Yıllık (Yörünge) Hareketinin Sonuçları

    • Dünya, Güneş etrafındaki yıllık hareketini 365 gün 6 saatte tamamlar. Dünya, Güneş etrafındaki hareketini eğik eksenle yapar.
    yorunge
    • Yörünge düzlemi ile yer ekseni arasındaki açı 66º 33′ olurken, ekvator ile ekliptik düzlem arasında 23º 27′ açı oluşur. Yıllık hareketin sonuçlarında bu açılar etkili olur.
    •  Bir merkezi güneş ışınlarının düşme açıları yıl içinde değişir.
    •  Sıcaklık değerleri yıl boyunca değişir.
    •  Cisimlerin gölge boyları yıl boyunca değişir.
    •  Dönenceler ve kutup daireleri oluşur. Dönenceler Güneş ışınlarının dik geldiği son sınırlardır.
    UYARI: Dönenceler içine Güneş ışınları yılda 2 kere dik gelirken dönenceler üzerine yılda 1 defa gelir. Dönenceler dışına Güneş ışınları hiç dik gelmez.
    • Kutup daireleri oluşur.
    •  Aydınlanma dairesi sürekli yer değiştirir.
    •  Gece-gündüz süreleri değişir.
    • Güneşin doğuş ve batış saatleri değişir.
    • Güneşin doğduğu ve battığı yerler değişir.
    •  Kutup noktalarında altı ay gündüz diğer altı ay gece yaşanır.
    •  Aynı zamanda iki yarımkürede zıt mevsimler yaşanır.
    •  Matematik iklim kuşakları oluşur.
    Kuzey_kutup_noktasi
    • Mevsimlik sıcaklık farklarına bağlı olarak muson rüzgarları oluşur.
    • Yıllık hareketin ve eksen eğikliğinin en önemli sonuçlarından birisi mevsimlerin oluşmasıdır.
    UYARI: Yarı küreler arasında mevsimler birbirine zıtlık gösterir.
    guney_yarim_kure
    ÖRNEK: Ekvator düzlemiyle yörünge düzlemi arasındaki 23°27ı lık açı 33° olsaydı, Dünya ile ilgili bir takım olgular bugünkünden farklı olurdu.
    Aşağıdakilerden hangisi böyle bir açı değişiminin sonucu olabilir?
    A) Tropikal kuşağın genişlemesi
    B) Kutup kuşağının ortadan kalkması
    C) Ekvator çevresinde yıllık ortalama sıcaklıkların yükselmesi
    D) Yer’in Güneş’ten aldığı enerjinin artması
    E) Yerden uzaya yansımaların artması
    1986 ÖYS
    ÇÖZÜM: Ekvator düzlemi ile yörünge düzlemi arasındaki açı büyüdüğünde dönenceler birbirinden uzaklaşır aralarındaki alan genişler.
    Yanıt A

    Elips Yörünge’nin Sonuçları

    • Dünya, Güneş etrafındaki yıllık hareketini yaparken elips bir yörünge takip eder ve buna bağlı olarak bazı özellikler ortaya çıkar.
    _Elips_Yorungesi
    •  Dünya’nın Güneşe olan uzaklığı değişir.
    •  12 ayın birbirine eşit olmaması
    •  Dünya’nın Güneş etrafındaki dönüş hızı değişir.
    •  Mevsim süreleri yarıkürelerde farklılaşır.
    •  Kuzey yarımküredeki sonbahar ekinoksu 21 Eylül yerine 23 Eylül’e sarkar.
    • Günberi ve günöte konumları oluşur.
    •  Kuzey kutup noktasında 6 ay 2 gün gündüz yaşanırken bu sürenin güney kutup noktasında 5 ay 28 günolması
    •  şubat ayı 28 gün sürer. Dört yılda bir 29 olur.
    UYARI: Dünya’nın Güneşe olan uzaklığının değişmesinin sıcaklık ve ısınmaya etkisi yoktur. Örneğin; Dünya’nın Güneşe en yakın olduğu tarihte (3 Ocak) kuzey yarımkürede kış mevsimi yaşanır.

    Eksen Eğikliği Ortadan Kalkarsa:

    • Güneş ışınları yıl boyunca ekvatora dik gelirdi.
    • Güneş ışınlarının bir yere düşme açısı değişmezdi.
    •  Mevsimler oluşmazdı.
    •  Gece-gündüz süreleri her yerde yıl boyunca eşit olurdu.
    • Güneşin doğuş ve batış saatleri değişmezdi.
    •  Aydınlanma dairesi sürekli kutup noktalarından geçerdi.
    •  Ekvator bugünkünden daha sıcak olurdu.
    •  Kutuplar güneş ışınlarını sürekli görürdü.
    Kutup


    21 Haziran (Solstis)

    _21_Haziran
    •  Güneş ışınları Yengeç Dönencesine dik düşer.
    •  Yengeç Dönencesinde öğle vakti gölge boyu 0. metre olur.
    •  Aydınlanma çemberi kutup dairelerinden geçer.
    •  Kuzey yarımkürede en uzun gündüz, Güney yarımkürede en uzun gece yaşanır.
    •  Kuzey yarımkürede yaz, Güney yarımkürede kış başlangıcıdır.
    •  Bu tarihten sonra Kuzey yarımkürede gündüzler kısalmaya başlar.
    •  Kuzey kutup dairesinde 24 saat gündüz, güney kutup dairesinde 24 saat gece yaşanır.
    •  Kuzeye doğru gidildikçe gündüzler güneye doğru gidildikçe geceler uzar.
    NOT: Bu tarihte ülkemizde Güneş ışınları en büyük açılarla gelir, gölge boyu en kısa konumundadır, gündüz en uzun, gece en kısa konumundadır, Güneş ışınlarının atmosferdeki tutulması en azdır.

    21 Aralık (Solstis)

    21_Aralik
    •  Güneş ışınları Oğlak Dönencesi’ne dik düşer.
    •  Oğlak Dönencesinde gölge boyu 0. metre olur.
    •  Aydınlanma çemberi kutup dairelerinden teğet geçer.
    •  Kuzey yarımkürede kış, Güney yarımkürede yaz başlangıcıdır.
    •  Kuzey yarımkürede en uzun gece, Güney yarımkürede ise en uzun gündüz yaşanır.
    •  Dünya’da, kuzeye gidildilçe geceler uzarken, güneye gidildikçe gündüzler uzar.
    •  Bu tarihten sonra güney yarımkürede gündüzler kısalmaya geceler uzamaya başlar.
    •  Güney Kutup Dairesinde 24 saat gündüz, Kuzey Kutup,Dairesinde 24 saat gece yaşanır.
    UYARI: Bu tarihte ülkemize Güneş ışınları en küçük açıyla gelmektedir, gölge boyu en uzun konumundadır, Güneş ışınlarının atmosferdeki tutulması ve kaybı en fazladır.

    21 Mart ve 23 Eylül (Ekinoks)

    _21_Mart_ve_23_Eylül_
    •  Güneş ışınları Ekvatora dik düşer.
    •  Ekvatorda öğle vakti gölge oluşmaz.
    •  Her iki yarımkürede de gece-gündüz eşitliği yaşanır (Ekinoks).
    •  Aydınlanma dairesi kutup noktalarından geçer ve tüm paralelleri eşit iki parçaya ayırır.
    •  Aynı meridyen üzerindeki noktalarda güneş aynı saatte doğar, aynı saatte batar.
    •  21 Martta Kuzey Yarımküre’de İlkbahar, Güney Yarımküre’de Sonbahar başlar.
    •  23 Eylül’de Kuzey Yarımküre’de Sonbahar, Güney Yarımküre’de İlkbahar başlar.
    •  Güneş tam doğudan doğar, tam batıdan batar.
    •  21 Mart’tan itibaren Türkiye’de gündüzler gecelerden daha uzun yaşanır iken 23 Eylül’den itibaren geceler gündüzlerden daha uzun olur.
    •  Güneş ışınları her iki kutup noktasına teğet geçer.
    •  Ekvatora eşit uzaklıkta yer alan (örn; 30° Kuzey –30° Güney gibi) merkezlere güneş ışınları eşit açıyla gelir.
    •  45° Kuzey ve Güney enleminde öğle vakti 1 m’lik çubuğun gölgesi boyuna eşit olur.

    Gölge Boyuyla İlgili Bilgiler


    _Golge_Boyuyla_İlgili_Bilgiler
    golge_boyu_grafikleri

    Gece-Gündüz Süreleri Hakkında Bilgiler

    _Gece_Sureleri_Hakkinda_Bilgiler
    gece_gunduz_sureleri
    ÖRNEK: 21 Haziran’da Y noktasında Güneş bir gün süreyle hiç batmazken, Z noktasında gündüz uzunluğu 16 saattir.
    Buna göre, iki nokta ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi kesin değildir?
    A) İki noktanın da Kuzey Yarımküre’de olduğu
    B) Z noktasının Güneş ışınlarını, Y noktasına göre, daha büyük açıyla aldığı
    C) Y noktasının Kuzey Kutup Dairesi üzerinde olduğu
    D) İki noktanın farklı meridyen yayları üzerinde olduğu
    E) Z noktasının, Y noktasına göre, Ekvaotr’a daha yakın olduğu
    2000 ÖSS
    ÇÖZÜM: 21 Haziran’da kuzeye gidildikçe gündüz süresi uzar, güneye gidildikçe kısalır. İki noktanın hangi meridyenler üzerinde olduğu ise yerel saat farkıyla bulunabilir.
    Yanıt D
    ÖRNEK: Ankara’da oturan bir kişi, 21 Aralık’ta başka ülkedeki bir kente gidiyor. Gittiği yerde gündüz süresinin Ankara’dakinden daha uzun olduğunu görüyor.
    Bu kişinin gittiği yer, Ankara’ya göre nerede olabilir?
    A) Kuzeydoğuda B) Kuzeyde C) Güneyde D) Doğuda E) Batıda
    1990 ÖSS
    ÇÖZÜM: 21 Aralık’ta kuzeye gidildikçe gündüz süresi kısalırken,güneye gidildikçe uzar.
    Yanıt C

    Share on Google Plus

    About İbrahim Can Gezer

    This is a short description in the author block about the author. You edit it by entering text in the "Biographical Info" field in the user admin panel.
      Blogger Comment

    0 yorum:

    Yorum Gönder